Μούρκα: από το Κεντάκι στο Κουπάκι      . 

<ΒΕΜΠΟ- της ελλαδος παιδια>

https://youtu.be/PbvSSYqFgok

https://youtu.be/CucnoWtPTNg

Καλησπέρα σε όλες και όλους.

Ανατριχιάζουμε όλοι όταν ακούμε τη Βέμπο. Να το ξαναβάλουμε?

Η φωνή της κουβαλάει μέσα της μια ολόκληρη εποχή

Για μένα, αυτό το τραγούδι — αυτή η μπαλάντα της Βέμπο — θα μπορούσε να είναι και ο Εθνικός μας Ύμνος.

Ήθελα μ ‘αυτό να σας βάλω στο κλίμα του βιβλίου μου. Θα σας πάω λοιπόν πίσω, περισσότερο από ογδόντα χρόνια, στη δεκαετία του 1940. 

Μια εποχή που ίσως ξυπνήσει δικές σας αναμνήσεις και εμπειρίες, είτε τις ζήσατε οι ίδιοι είτε τις ακούσατε από γονείς και παππούδες.

KOUPAKI 1940

Τότε, στο Κουπάκι, ζούσαν περίπου 50-60 οικογένειες, με τρία έως τέσσερα παιδιά η καθεμία. Ο πληθυσμός έφτανε πάνω-κάτω στους 350 κατοίκους 

Στο σχολείο φοιτούσαν πάνω από 50 μαθητές και μαθήτριες.

Κάθε οικογένεια είχε τα οικόσιτα ζώα της: μία-δύο κατσίκες, τον χοίρο για τα Χριστούγεννα, κότες για αυγά και ένα-δύο αρνάκια για το Πάσχα.

Στις γύρω πλαγιές και στα λιβάδια έβοσκαν κοπάδια από γίδια και πρόβατα. 

Άλλοι είχαν λίγα ζώα και άλλοι περισσότερα.

Εκείνο όμως που δεν έλειπε από κανένα νοικοκυριό ήταν ένα ζώο εργασίας – άλογο, μουλάρι ή γαϊδούρι. Χωρίς ένα τέτοιο ζώο ήταν σχεδόν αδύνατο να επιβιώσει μια οικογένεια στο χωριό.

Το χρειάζονταν για να οργώσουν τα χωράφια τους το φθινόπωρο.  

Για να φέρουν ξύλα από το δάσος – για μαγείρεμα και για το τζάκι τον χειμώνα.  

Για να μεταφέρουν τα δεμάτια σιταριού και καλαμποκιού από το χωράφι στο χωριό.  

Για να αλωνίσουν το σιτάρι.  

Για να το πάνε στον μύλο.  

Για να πάνε τον άρρωστο στον γιατρό, στο Κροκύλι ή πιο πέρα.  

Για να πάνε στο πανηγύρι. 

Αυτό το ζώο ήταν ό,τι είναι σήμερα το τρακτέρ, το φορτηγό, το ΙΧ και όλα αυτά μαζί!.

Στην Ελλάδα του 1940 υπήρχαν 7.3 εκατομμύρια ψυχές

Από αυτούς το 60% γεωργοί , δηλ.  4.4 εκ. αγροτικός πληθυσμός. (θα θυμόσαστε οι παλαιότεροι τη μικρή ντροπή που αισθανόμασταν στη πόλη όταν κάναμε αιτήσεις για οτιδήποτε και επρεπε να απαντησουμε στην ερωτηση:

επάγγελμα πατρός? γεωργός, 

ενώ ο άλλος δίπλα έλεγε: δημόσιος υπάλληλος!) 

4.4 εκ. αγροτικός πληθυσμός σημαίνει περίπου 770,000 αγροτικά νοικοκυριά και, χοντρικά, άλλα τόσα υποζύγια στο σύνολο της επικράτειας. 

Από αυτά τα ζωντανά, γύρω στις 500,000 γαϊδούρια, 200,000 μουλάρια και 70,000 άλογα.

28 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 1940

Γενική επιστράτευση. 

Οι άντρες επιστρατεύτηκαν για να πολεμήσουν τον εισβολέα. Μαζί τους επιστρατεύτηκαν και χιλιάδες άλογα, μουλάρια και γαϊδούρια από τα χωριά της ελληνικής υπαίθρου. Πολλά ακολούθησαν τον ελληνικό στρατό στα βουνά της Αλβανίας.   

Ακούραστα, μουσκεμένα από τη βροχή και το χιόνι — μετέφεραν τρόφιμα και πυροβόλα κ πυρομαχικά στον μαχόμενο στρατό. Μετέφεραν υγειονομικο υλικο και τους τραυματίες από το μέτωπο.

Δεν υπάρχει ακριβής επίσημη στατιστική του αριθμού των ζώων που επιτάχθηκαν από τον Ελληνικό Στρατό το1940. 

Ούτε στατιστική που να διαχωρίζει τον αριθμό των ίππων, ημιόνων (μουλαριών) και όνων (γαϊδουριών).

Οι επικρατέστερες εκτιμήσεις:

Ενα πολύ σημαντικό ποσοστό του συνολικού αριθμού των ζώων που υπήρχαν στην ύπαιθρο, επιστρατεύθηκαν. 

Ιδιαίτερα των αλόγων και ακόμη περισσότερο των μουλαριών που ήταν τα προτιμητέα για το βουνό -- δυνατά και ανθεκτικά!!

Η επιστράτευση ήταν υποχρεωτική και μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις δινόταν απαλλαγή. 

Παραθέτω μια χαρακτηριστική επιστολή.  

Την έστειλε ο πρόεδρος της Δεσφίνας στο αρχηγείο της Άμφισσας.

ο οποίος, δια μέσω αυτής της επιστολής, κατέβαλλε προσπάθειες, ώστε να μην οδηγηθούν όλα τα ζώα στο Μέτωπο, αλλά να μείνουν και μερικά σε αυτό, για τις δουλειές του χωριού.

« η προσαγωγή των εν λόγω κτηνών εις τοσαύτην μέχρι Αμφίσης απόστασιν και μάλιστα υπό τας σημερινάς καιρικάς συνθήκας, λαμβανομένου υπ’ όψιν της στρατεύσεως πολλών κατόχων αυτών και ότι πρόκειται περί αχρήστων επιπλέον και ανήλικων ζώων, αλλά και περί όνων και αλωνιστικών ίππων, αγελαίων (λακινιάρικα), κρίνεται εις άκρον δυσχερής. 

Πολλαί γυναίκες θηλάζουσαι τέκνα και είναι πολύ δύσκολο να προσαγάγωσιν αι ίδιαι αυτόθι τα ζώα, αλλ’ ούτε και ν’ αποστείλωσι δι άλλων ταύτα είναι εύκολον……….. 

Προσθέτωμεν ότι η οδήγησις αυτόθι των αλωνιστικών ίππων, ως αγρίων και σχετικά, κρίνεται παρά των κατόχων από πολλών απόψεων δυσκολοτάτη και παρακαλούμε όπως και επ’ αυτού τύχωμεν απαντήσεώς σας »

Εν Δεσφίνη τη 12 Φεβρουαρίου 1941

Ο Πρόεδρος της Κοινότητας

Ανδρέας Γ. Παπαγεωργίου

Τα «ζώα του πολέμου» έφευγαν και αυτοί που έμεναν πίσω τα αποχαιρετούσαν γιατί γνώριζαν ότι δεν θα τα ξαναδούν ποτέ.

ΑΠΡΙΛΙΟΣ 1941

Παρά τις κακουχίες πέντε μηνών στα βουνά, το χιόνι και τις στερήσεις, ο ελληνικός στρατός ήταν νικηφόρος κατά των Ιταλών, βαθιά μέσα στα αλβανικά εδάφη. 

Όμως η εισβολή των Γερμανών μέσω της Βουλγαρίας ανάγκασε τα ελληνικά στρατεύματα να οπισθοχωρήσουν.

Ο πόλεμος με την Ιταλία, αν και σύντομος, κόστισε στην Ελλάδα περίπου 13.600 νεκρούς στρατιώτες, ενώ χιλιάδες έμειναν ανάπηροι για όλη τους τη ζωή από κρυοπαγήματα και σοβαρούς τραυματισμούς.

Αλλά τα θύματα του πολέμου δεν ήταν μόνο ανθρώπινα. Χιλιάδες ζώα χάθηκαν εκεί πάνω στα βουνά! Τα περισσότερα δεν επέστρεψαν ποτέ. 

Πολλά γκρεμίστηκαν σε χαράδρες, άλλα σκοτώθηκαν από εχθρικά πυρά, και άλλα δεν άντεξαν την πείνα και τις αφάνταστες κακουχίες. 

Υπολογίζεται ότι μόλις ένα στα τρία γύρισε πίσω, και πολλά από αυτά ήταν σακατεμένα, καχεκτικά, με ελάχιστη ζωή μέσα τους. (το ιδιο συνέβη και με τα Ιταλικα στρατευματα. Και εκεινοι εχασαν εναν ισότιμο αριθμό ζώων)

Αυτό ήταν το πρώτο κύμα επιστράτευσης ζώων τη δεκαετία του 1940 — και το μόνο που μπορεί κανείς να ονομάσει καθαρά πατριωτικό, για την υπεράσπιση της πατρίδας. Δυστυχώς, η θυσία των αλόγων και των μουλαριών δεν τελείωσε εκεί.

Το δεύτερο κύμα ήρθε κατά τη Γερμανική Κατοχή (1941–1944). Οι δυνάμεις του Άξονα προχώρησαν σε υποχρεωτική επίταξη μουλαριών, αλόγων και γαϊδουριών για τις στρατιωτικές τους επιχειρήσεις. Η επίταξη ήταν χωρίς αποζημίωση και συχνά συνοδευόταν από βίαιες πρακτικές, με τους ιδιοκτήτες να εξαναγκάζονται να ακολουθήσουν ως αγωγιάτες.

Το τρίτο κύμα επιστράτευσης ζώων ήρθε με τον Εμφύλιο (1946–49). Και οι δύο πλευρές — ο Εθνικός Στρατός και οι αντάρτικες δυνάμεις — κατέσχεσαν ζώα από τα χωριά για τις ανάγκες τους. Και εδώ, η πρακτική ήταν συχνά βίαιη ή χωρίς αποζημίωση, καθώς υπήρχαν σοβαρές ελλείψεις σε μεταφορικά μέσα.

Τα τρία αυτά μαζικά κύματα επιστράτευσης υποζυγίων ήταν μεγάλη μάστιγα για την ύπαιθρο. Τα περισσότερα ζώα που επιτάχθηκαν δεν γύρισαν ποτέ, και οι συνέπειες για τον αγροτικό πληθυσμό ήταν δραματικές.

Την ίδια περίοδο διακόπηκε και η αλυσίδα αναπαραγωγής των ζώων αυτών, με αποτέλεσμα οι αριθμοί τους να μειωθούν δραστικά.

Όσο οι κατοχικές δυνάμεις απομακρύνονταν και όσο τελείωνε ο Εμφύλιος, το μέγεθος της καταστροφής έγινε πλήρως αντιληπτό. Εφημερίδες της εποχής καταγράφουν τις τεράστιες ελλείψεις ζώων εργασίας και τις δραματικές επιπτώσεις τους στην ελληνική ύπαιθρο.

Η Καθημερινή, 25 Νοεμβρίου 1949

Φθιωτιδα

«Μολις διεσωθει το 30%)

«Ελάχιστα ορεινά χωριά έχουν οργώσει γιατί λείπουν τα ζώα.»

Η Καθημερινή, 29 Νοεμβρίου 1949

Λαρισα
«Τα 60-70% εχουν καταστραφει»

Η Καθημερινή, 10 Δεκεμβρίου 1949

«υπολογίζεται ότι μόνον μετα 8-10 χρόνια θα μπορούσε δια της αναπαραγωγής ν ‘αποκτήσει η ύπαιθρος οσα ζώα είχε προπολεμικώς»

Οι άνθρωποι της υπαίθρου δεν χρειάζονταν τα δημοσιεύματα των εφημερίδων για να αντιληφθούν το πρόβλημα. 

Το είχαν ήδη ζήσει.

Από το 1940 έως το 1950, σχεδόν ο μισός αγροτικός πληθυσμός εγκατέλειψε τα χωριά του. Το 1950 το Κουπάκι είχε μείνει με περίπου τους μισούς κατοίκους από όσους είχε το 1940. Χωρίς ζώα να οργώσουν, να θερίσουν και να αλωνίσουν, η επιβίωση στο χωριό γινόταν σχεδόν αδύνατη.

Και όχι μόνο αδύνατη, αλλά και βασανιστική για τους πιο αδύναμους μέσα στην οικογένεια.

Μια παροιμία που άκουσα στην Αιθιοπία, όπου έζησα για δύο χρόνια στις αρχές της δεκαετίας του 1980, λέει: 

«Όταν η οικογένεια χάνει το μουλάρι της, η γυναίκα γίνεται μουλάρι.»

Πολλοι από εμας εχουμε δει τετοιες εικονες και στην Ελλαδα την εποχη του 50 και ακομη αργοτερα.

USA

Τώρα θα σας πάω στην άλλη άκρη του Ατλαντικού.

Με την έκρηξη του πολέμου και με την πείνα και τις κακουχίες του 1941–42 να μαστίζουν την Ευρώπη, δημιουργήθηκε στη Βόρεια Αμερική ένα μεγάλο, αυθόρμητο κύμα αλτρουισμού για να βοηθήσουν τη γηραιά ήπειρο.

Η βοήθεια ήρθε αρχικά από την UNRRA, τον πρώτο οργανισμό των Ηνωμένων Εθνών, που είχε σκοπό να προσφέρει ανθρωπιστική στήριξη στους δοκιμαζόμενους πληθυσμούς και να βοηθήσει στην ανασυγκρότηση των κατεστραμμένων υποδομών της Ευρώπης. 

Η UNRRA λειτούργησε από το 1945 έως το 1947, οπότε και αντικαταστάθηκε από το Σχέδιο Μάρσαλ, που κράτησε από το 1948 μέχρι το 1952.

Η βοήθεια περιλάμβανε αρχικά τρόφιμα, ρούχα, φάρμακα — αλλά και μηχανήματα και ανθρώπινο δυναμικό για την αποκατάσταση βασικών υποδομών της οικονομίας που είχαν καταστραφεί από τον πόλεμο. 

Για παράδειγμα, το άνοιγμα της διώρυγας της Κορίνθου. 

Η διώρυγα ηταν γεμάτη μπαζα και οι δυο γεφυρες ειχαν καταστραφεί από τους Γερμανούς (φευγοντας). 

Αποκαταστάθηκε το 1948 από μια ομάδα του Αμερικανικού Στρατου. 

Ηταν μια από τις πρωτες υποδομές που αποκαταστάθηκαν ακόμη πριν τελειωσει ο Εμφύλιος.

Παράλληλα, όμως, ήταν φανερό ότι οι άνθρωποι της υπαίθρου (το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού) χρειάζονταν και τα μέσα για να ξαναπαράξουν οι ίδιοι τα προς το ζην.

Κι έτσι, μαζί με τη βοήθεια σε τρόφιμα και άλλα αγαθά, οι Αμερικανοί έστειλαν και κάτι πολύ σπουδαίο στην Ευρώπη: ζώα εργασίας και ζώα παραγωγής.

Από το 1945 (αμέσως μετα τη νίκη των Συμμαχικών δυνάμεων), έως το 1949, στάλθηκαν στην Ευρώπη περίπου 370.000 ζώα — κυρίως άλογα, μουλάρια και αγελάδες. 

Για μήνες και για χρόνια, καραβιές ζώων διέσχιζαν τον Ατλαντικό με προορισμό τις χώρες της Ευρώπης. (με τα Liberty and Victory πλοία του πολέμου που περίσσευαν πια)

Γι’ αυτές τις αποστολές χρειάστηκαν σχεδόν 400 τρανσατλαντικά ταξίδια.

Και η Ελλάδα ήταν από τις πρώτες που έλαβε βοήθεια.

Συνολικά, την περίοδο αυτή (1945-49) περίπου 75.000 ζώα στάλθηκαν στην Ελλάδα από την UNRRA και το Σχέδιο Μάρσαλ.

Λαμβάνοντας υπόψη την κατάσταση στην ελληνική ύπαιθρο, όπως την περιέγραψα, δεν νομίζω ότι υπήρχε κάτι καλύτερο που θα μπορούσαν να στείλουν στα ορεινά χωριά της χώρας.

Αυτή η έκρηξη αλληλεγγύης από τον αμερικανικό λαό και την αμερικανική κυβέρνηση της εποχής ήταν πραγματικά πρωτοφανής.

Φυσικά υπήρχαν και γεωπολιτικές επιδιώξεις των ΗΠΑ — αλλά αυτό δεν μειώνει το μέγεθος της ανθρώπινης καλοσύνης.

ΜΟΥΡΚΑ 

Ανάμεσα στα ζώα που έφτασαν στην Ελλάδα ήταν και η Μούρκα. 

Η Μουρκα ήταν πολύτιμη!

Αυτή σήκωσε όλο του βάρος της ανάκαμψης της οικογένειάς μου μετα τον πόλεμο.

Πραγματικά, αυτό το ζωντανό αποδείχθηκε αληθινό χρυσάφι.

Κι όμως, η Μούρκα και οι χιλιάδες σύντροφοί της έχουν σχεδόν λησμονηθεί.

Σπάνια η ιστορία μιλά για αυτούς τους ανώνυμους, σιωπηλούς συμπαραστάτες και πρωτεργάτες, αυτής της μεγάλης μεταπολεμικής προσπάθειας. 

Ηταν κι’ αυτά τα ζωα ήρωες που κουβάλησαν στις ράχες τους όχι μόνο φορτία, αλλάκαι την ελπίδα για ένα καλύτερο μέλλον.

Χρειάστηκαν χρόνια για να συνειδητοποιήσω πλήρως το μέγεθος της ιστορίας που κουβαλούσε η Μούρκα.

Η μοναδική της πορεία και οι αξιοθαύμαστες αρετές της ενέπνευσαν αυτό το βιβλίο.  

Και της χάρισαν, δικαίως, τον ρόλο της αφηγήτριας.  

Και όσο ξεδιπλωνόταν η αφήγησή της, τόσο αναδύονταν μέσα μου οι δικοί μου προβληματισμοί και τα δικά μου βιώματα.  

Βιώματα από το δικό μου επαγγελματικό ταξίδι σε διάφορα μέρη του κόσμου.  

Όπου αναζητούσα τρόπους βελτίωσης της τοπικής επισιτιστικής ασφάλειας και αγροτικής ανάπτυξης.

Το παράδειγμα της Μούρκας έγινε η πυξίδα μου για το είδος της οικονομικής βοήθειας που χρειαζόταν στις περισσότερες των περιπτώσεων.  

Η Μουρκα ηταν παντα μπροστα. Στις διαφορες αποστολες μου όταν ζηζητουσαμε με συναδελφους για τι επεμβασεις θα μπορουσαν να γινουν, τους ελεγα: εδώ χρειαζεται μια Μουρκα.

Το ειδος της βοήθειας που θα συνέβαλε στο να μπορέσουν να παράξουν αυτοί που βοηθούσαμε τα προς του ζην. Να παράξουν με αξιοπρέπεια εκεί που ζούσαν.

Είδα επίσης την ιστορία της Μουρκας ως μέρος μιας μεγαλύτερης αλήθειας:  

της διαχρονικής ανάγκης για διεθνή συνεργασία και αλληλεγγύη.  

Έτσι, η Μούρκα έγινε η γέφυρά μου.  

Μια γέφυρα για μια βαθύτερη κατανόηση ενός κόσμου πολύ ευρύτερου και πιο περίπλοκου.

Ενός κόσμου, οπου η έγκαιρη και στοχευμένη βοήθεια μπορεί να αποτρέψειαπελπισμένες μεταναστεύσεις, κοινωνικές αναταραχές και τα δεινά που βαραίνουν τόσο τους μετανάστες όσο και τις χώρες υποδοχής.

Σκέψεις σαν κι αυτές ενέπνευσαν τους οραματιστές εκείνης της μεταπολεμικής εποχής.  

Αυτοι οι οραματιστές κατάλαβαν πως η ειρήνη θα διαρκούσε μόνο αν οι χώρες μπορούσαν να ορθοποδήσουν και οι λαοί τους να ευημερήσουν.

Από αυτό το όραμα γεννήθηκαν θεσμοί που ενίσχυσαν τη διεθνή συνεργασία και την ανάπτυξη.  Διεθνείς Οργανισμοι που υπηρέτησαν την ανθρωπότητα μέχρι σήμερα.

Η Μούρκα δεν ήταν απλώς ένα μουλάρι. Ήταν μέρος μιας τεράστιας μεταπολεμικής προσπάθειας συνεργασίας σε μια από τις πιο κρίσιμες στιγμές της σύγχρονης ιστορίας.

Όπως και οι χιλιάδες σύντροφοί της, έγινε κρίκος μιας προσπάθειας που άφησε πίσω της πολύ περισσότερα από ζώα εργασίας. 

Το βιβλίο αναφέρεται σε ολες αυτές τις εξελίξεις της μεταπολεμικής περιόδου αλλά είναι πρωταρχικά ένα ιστορικό μυθιστόρημα με κύριο πρωταγωνιστή τη Μουρκα.  

Και η Μούρκα αφηγείται την ιστορία της, την Οδύσσειά της, με χιούμορ, εμπάθεια και συμπόνια.

Για μένα, το βιβλίο αποτελεί πρωτίστως έναν φόρο τιμής.

Ένα μνημόσυνο στη Μουρκα και σε ολα τα ταπεινά ζώα της μεταπολεμικής αλληλεγγύης.  

Αλλά είναι και μια προειδοποίηση.  

Μια προειδοποίηση πιο επίκαιρη από ποτέ.

Στον πρόλογο του βιβλίου, ο καθηγητής του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας, AlexMcCalla, αναφερόμενος στην αποδυνάμωση και διάλυση θεσμών, όπως το Υπουργείο Ανθρωπιστικής Βοήθειας των ΗΠΑ, λεει:

το βιβλίο αποτελεί μια έκκληση -- Να μη ξεχάσουμε ποτέ τα μαθήματα συμπόνιας και συνεργασίας μεταξύ των λαών.  Εκείνα που, ξανά και ξανά, βοήθησαν να ξαναχτιστεί ό,τι διέλυσαν ο πόλεμος και οι κακουχίες.

Πιστεύω ότι η ιστορία που αφηγείται η Μούρκα —και ο τρόπος με τον οποίο την αφηγείται— θα σας αγγίξει.

Θα νιώσετε συναισθήματα που ίσως δεν περιμένατε να σας προκαλέσει η ιστορία ενός ζώου τόσο ξεχασμένου όσο ένα ταπεινό μουλάρι. 

Ως συγγραφέας του βιβλίου, ένιωσα αυτά τα συναισθήματα. Και η Μούρκα με έκανε καλύτερο άνθρωπο. 

Όμως πιστεύω ότι αυτά τα συναισθήματα ξεπερνούν τη δική μου προσωπική σχέση με το ζώο και θα αγγίξουν και εσάς ως αναγνώστες.

Σας ευχαριστώ!

«Ολοι οι άνθρωποι αδέρφια είμαστε και κάθε πόλεμος εμφύλιος πόλεμος είναι»François Fénelon, Γάλλος θεολόγος και συγγραφέας του 17ου αιώνα, αποδιδεται στον Αριστοφανη αλλα είναι του Fénelon.

4.4 εκ. αγροτικός πληθυσμός σημαίνει περίπου 770,000 αγροτικά νοικοκυριά και, χοντρικά, άλλα τόσα υποζύγια στο σύνολο της επικράτειας. 

Από αυτά τα ζωντανά, γύρω στις 500,000 γαϊδούρια, 200,000 μουλάρια και 70,000 άλογα.